Η έννοια της Σειράς, της Ακολουθίας και της Αιτιότητας στην εκπαίδευση του Αυτισμού. Γιάννης Μπούγος, Ψυχολόγος Δ/ντής "Συνάψις"

Η έννοια της Σειράς, της Ακολουθίας και της Αιτιότητας στην εκπαίδευση του Αυτισμού.

Ένα παιδί με Αυτισμό συχνά αντιλαμβάνεται τον κόσμο ως μια σειρά από αποσπασματικές εικόνες, στατικές, ανεξάρτητες, χωρίς νήμα που να τις δένει (νοηματικά ή εννοιολογικά).

Το πριν και το μετά δεν συνθέτουν αυτόματα ένα "επειδή" τουλάχιστον όχι φυσικά όπως συμβαίνει σε έναν τυπικά αναπτυσσόμενο εγκέφαλο. Κι αυτή η δυσκολία εκτός από γνωστική αδυναμία δείχνει να είναι κάτι πιο βαθύ που μοιάζει με μια "άλλη σχέση με τον χρόνο".

Πάρτε για παράδειγμα την απλή πράξη-αλληλουχία του ντυσίματος. Το παιδί ξέρει τι είναι μπλούζα. Ξέρει τι είναι παντελόνι. Ξέρει τι είναι παπούτσι. Μπορεί να τα ονομάσει, να τα δείξει, να τα ταξινομήσει. Κι όμως να αδυνατεί να τα φορέσει με τη σωστή σειρά χωρίς βοήθεια! Παρόλο που γνωρίζει τα μέρη, δεν αντιλαμβάνεται ότι η σειρά τους δεν είναι τυχαία. Ότι κάθε βήμα γεννά το επόμενο.

Στη λογική, υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στη σύνδεση "και" και στη σύνδεση "άρα". Το "και" παρατάσσει. Το "άρα" δένει και ενώνει. Για τον τυπικό νου, η μετάβαση από το ένα στο άλλο γίνεται σχεδόν ασυνείδητα. Για το άτομο με Αυτισμό, αυτή η μετάβαση είναι συχνά ένα χάσμα που χρειάζεται γέφυρα! Ρητή, ορατή και επαναλαμβανόμενη.

Αξίζει εδώ να σταθούμε καο στη γλώσσα. Στα αρχαία ελληνικά, το ρήμα "γίγνομαι" δεν σήμαινε απλώς "είμαι" ή "υπάρχω". Σήμαινε "γίνομαι" δλδ μια κατάσταση που εμπεριέχει κίνηση, μεταβολή, ακολουθία και εξέλιξη. Η ίδια η λέξη κουβαλά μέσα της την αιτιότητα. Στα νέα ελληνικά χάσαμε αυτή την ενότητα: λέμε "θα γίνω", σπάζοντας σε δύο λέξεις αυτό που κάποτε ήταν ένα αδιαίρετο νόημα. Η διαδικασία και το αποτέλεσμά της.

Η διδασκαλία της αιτιότητας σε παιδιά με Αυτισμό δεν είναι απλώς θέμα λογικής ή μαθηματικής σκέψης. Είναι θέμα κατανόησης ότι ο κόσμος δεν είναι μόνο πράγματα όσο και σχέσεις ανάμεσά τους. Ότι η φωτιά δεν είναι απλώς ζεστή, αλλά ζεσταίνει. Ότι ο φίλος δεν είναι απλώς παρών, αλλά επηρεάζει και επηρεάζεται.

Ακριβώς εδώ νακαλύπτουμε μια από τις πιο συναρπαστικές συνδέσεις: η αιτιότητα είναι και η βάση της ενσυναίσθησης. Για να καταλάβω ότι ο άλλος πονά επειδή είπα κάτι άσχημο, πρέπει πρώτα να έχω εσωτερικεύσει την αλυσίδα λόγια → συναίσθημα → αντίδραση. Η κοινωνική δυσκολία στον Αυτισμό δεν είναι έλλειψη καλής θέλησης είναι συχνά έλλειψη αυτής ακριβώς της αλυσίδας.

Εν κατακλείδι, η διδασκαλία του "επειδή" (της αιτίας που γεννά το αποτέλεσμα) είναι εξίσου κεντρική με τη διδασκαλία του "πλήθους" όπως είχαμε γράψει παλιότερα. Είναι το νήμα που δένει τα κομμάτια σε ιστορία. Και κάθε παιδί, με ή χωρίς Αυτισμό, έχει ανάγκη να αντιληφθεί ότι η ζωή δεν είναι λίστα εικόνων αλλά μια πολύπλοκη αφήγηση.